یکی از مهم‌ترین شاخص‌های ارزیابی کیفیت مواد اولیه دارویی، میزان و نوع ناخالصی‌های موجود در API است.
در فرآیند تولید یک ماده مؤثره دارویی، ممکن است ترکیبات مختلفی در مراحل مختلف فرآیند ایجاد یا باقی بمانند. این ترکیبات می‌توانند از مواد اولیه، واکنش‌های شیمیایی، فرآیند تولید، حلال‌ها، تجهیزات یا شرایط نگهداری منشأ گرفته باشند.
به همین دلیل، شناسایی و کنترل ناخالصی‌ها یکی از بخش‌های مهم سیستم کنترل کیفیت در تولید API محسوب می‌شود.
در این مقاله با مفهوم Impurity در صنعت داروسازی، انواع ناخالصی‌ها، منابع ایجاد آنها و روش‌های کنترل ناخالصی در مواد مؤثره دارویی آشنا می‌شویم.
ناخالصی در مواد اولیه دارویی چیست؟
در ساده‌ترین تعریف، ناخالصی به ترکیبی گفته می‌شود که در ماده دارویی موردنظر وجود دارد اما جزء اصلی و موردنظر آن ماده نیست.
در یک API، ماده مؤثره باید مشخصات کیفی تعیین‌شده را داشته باشد و ترکیبات ناخواسته باید در محدوده‌های قابل قبول کنترل شوند.
اهمیت این موضوع به نوع API، مسیر سنتز، مشخصات محصول، روش تولید و الزامات مورد استفاده بستگی دارد.
چرا کنترل ناخالصی در API اهمیت دارد؟
کنترل ناخالصی تنها برای افزایش عدد خلوص محصول انجام نمی‌شود.
پروفایل ناخالصی می‌تواند اطلاعات مهمی درباره فرآیند تولید و کیفیت API ارائه کند.
کنترل مناسب ناخالصی‌ها به تولیدکننده کمک می‌کند:
- کیفیت محصول را کنترل کند.
- تغییرات فرآیند را شناسایی کند.
- ثبات فرآیند تولید را بررسی کند.
- ناخالصی‌های مرتبط با فرآیند را کنترل کند.
- کیفیت بچ‌های مختلف را مقایسه کند.
- مشخصات محصول را بهتر مدیریت کند.
انواع ناخالصی در مواد اولیه دارویی
ناخالصی‌های API را می‌توان بر اساس منشأ و ماهیت آنها به گروه‌های مختلف تقسیم کرد.
- ناخالصی‌های مرتبط با فرآیند
این ناخالصی‌ها ممکن است در نتیجه واکنش‌های شیمیایی یا مراحل مختلف تولید ایجاد شوند.
برای مثال، اگر واکنش موردنظر به‌طور کامل انجام نشود، ممکن است مواد اولیه واکنش‌نداده یا محصولات جانبی باقی بمانند.
- ناخالصی‌های آلی
این گروه می‌تواند شامل مواد اولیه باقی‌مانده، محصولات جانبی، محصولات تخریب و سایر ترکیبات آلی مرتبط با فرآیند باشد.
- ناخالصی‌های معدنی
برخی ترکیبات معدنی ممکن است از مواد اولیه، کاتالیزورها، معرف‌ها یا فرآیند تولید وارد محصول شوند.
- حلال‌های باقی‌مانده
حلال‌هایی که در فرآیند تولید استفاده می‌شوند ممکن است پس از پایان فرآیند به مقدار مشخصی در محصول باقی بمانند.
بنابراین کنترل آنها بخشی از ارزیابی کیفیت API است.
- ناخالصی‌های ناشی از تخریب
API ممکن است در اثر عواملی مانند:
- دما
- رطوبت
- نور
- اکسیژن
- شرایط نامناسب نگهداری
دچار تغییر شود.
محصولات ایجادشده در اثر این تغییرات می‌توانند بخشی از Impurity Profile محصول باشند.
منابع ایجاد ناخالصی در API
ناخالصی‌ها می‌توانند از بخش‌های مختلف فرآیند وارد شوند.
مواد اولیه
اگر ماده اولیه مورد استفاده کیفیت مناسبی نداشته باشد، ممکن است ناخالصی‌ها وارد مراحل بعدی فرآیند شوند.
واکنش‌های شیمیایی
واکنش‌های جانبی یکی از منابع احتمالی ایجاد ناخالصی هستند.
فرآیند جداسازی و خالص‌سازی
اگر جداسازی و خالص‌سازی به شکل مناسب انجام نشود، برخی ترکیبات ممکن است در محصول نهایی باقی بمانند.
تجهیزات تولید
تجهیزات نامناسب یا شرایط نامطلوب نگهداری و تمیزکاری می‌تواند خطر آلودگی یا Cross-Contamination را افزایش دهد.
بسته‌بندی و نگهداری
حتی پس از تولید، شرایط نگهداری می‌تواند روی پایداری API و پروفایل ناخالصی آن اثر بگذارد.
Impurity Profile چیست؟
Impurity Profile یا پروفایل ناخالصی، تصویری از انواع و میزان ناخالصی‌های موجود یا مورد بررسی در یک ماده مؤثره دارویی است.
شناخت این پروفایل برای تولیدکننده اهمیت زیادی دارد؛ زیرا به تیم‌های تولید، کنترل کیفیت و تحقیق و توسعه کمک می‌کند رفتار محصول را بهتر درک کنند.
پروفایل ناخالصی همچنین می‌تواند در بررسی تغییرات فرآیند و ارزیابی کیفیت بچ‌های مختلف مورد استفاده قرار گیرد.
چگونه ناخالصی‌های API کنترل می‌شوند؟
کنترل ناخالصی معمولاً از چند مرحله تشکیل می‌شود.
شناسایی منابع ناخالصی
اولین مرحله، شناخت مسیر تولید و شناسایی نقاطی است که احتمال ایجاد ناخالصی در آنها وجود دارد.
تعریف مشخصات محصول
برای API باید مشخصات کیفی مناسب تعریف شود.
این مشخصات می‌توانند شامل آزمون‌های شناسایی، مقدار ماده مؤثره، خلوص و سایر پارامترهای مرتبط باشند.
استفاده از روش‌های تحلیلی مناسب
روش‌های تحلیلی باید بتوانند ناخالصی‌های مرتبط با محصول را در صورت نیاز شناسایی و اندازه‌گیری کنند.
از روش‌هایی مانند HPLC، GC و سایر روش‌های تحلیلی بسته به ماهیت ماده و هدف آزمون استفاده می‌شود.
کنترل فرآیند
یکی از بهترین راه‌های کنترل ناخالصی، کنترل خود فرآیند تولید است.
هرچه فرآیند تولید پایدارتر و قابل‌کنترل‌تر باشد، احتمال ایجاد تغییرات ناخواسته در پروفایل ناخالصی کاهش پیدا می‌کند.
نقش HPLC در بررسی ناخالصی API
HPLC یا High-Performance Liquid Chromatography یکی از روش‌های مهم آنالیز در صنعت داروسازی است.
بسته به ویژگی‌های ماده و روش تحلیلی، HPLC می‌تواند برای بررسی خلوص، ناخالصی‌ها و برخی ترکیبات مرتبط با API مورد استفاده قرار گیرد.
انتخاب روش تحلیلی مناسب باید بر اساس ویژگی‌های محصول و هدف آزمون انجام شود.
نقش GC در کنترل ناخالصی
Gas Chromatography یا GC نیز برای برخی ترکیبات و به‌خصوص در بررسی موادی که قابلیت آنالیز با کروماتوگرافی گازی را دارند، کاربرد دارد.
برای مثال، بسته به نوع API و روش آزمون، GC می‌تواند در بررسی برخی حلال‌های باقی‌مانده مورد استفاده قرار گیرد.
ارتباط ناخالصی با کنترل کیفیت API
کنترل ناخالصی بخشی از سیستم گسترده‌تر Quality Control در تولید API است.
کنترل کیفیت باید بتواند نتایج آزمایشگاهی را با مشخصات از پیش تعیین‌شده مقایسه کند و در صورت مشاهده نتایج غیرعادی، موضوع را برای بررسی بیشتر به واحدهای مرتبط ارجاع دهد.
برای آشنایی بیشتر با این موضوع می‌توانید مقاله «کنترل کیفیت در تولید مواد اولیه دارویی» را نیز مطالعه کنید.
ارتباط ناخالصی با تحقیق و توسعه
واحد R&D نقش مهمی در شناخت و کنترل ناخالصی‌ها دارد.
در زمان توسعه یک فرآیند تولید، شناسایی مسیرهای ایجاد ناخالصی و یافتن روش‌هایی برای کاهش آنها می‌تواند به بهبود فرآیند کمک کند.
بنابراین R&D و QC دو بخش کاملاً مرتبط در توسعه و تولید API هستند.
آیا کاهش همه ناخالصی‌ها به صفر امکان‌پذیر است؟
در فرآیندهای صنعتی، هدف معمولاً حذف مطلق همه ترکیبات ناخواسته نیست.
موضوع اصلی، شناخت ناخالصی‌های مرتبط، کنترل آنها و اطمینان از قرار گرفتن نتایج در حدود مشخصات تعیین‌شده است.
محدودیت‌ها و معیارهای پذیرش باید متناسب با محصول و الزامات مربوطه تعیین شوند.
چرا تولیدکننده API باید Impurity Profile مشخصی داشته باشد؟
برای مشتریان B2B، تنها نام API و درصد خلوص آن ممکن است برای ارزیابی کامل محصول کافی نباشد.
مشخصات فنی، روش‌های آزمون، پروفایل ناخالصی، مستندات کیفیت و ثبات تولید می‌توانند اطلاعات بیشتری درباره محصول ارائه دهند.
به همین دلیل هنگام انتخاب تأمین‌کننده API، بررسی مستندات فنی و کیفیت محصول اهمیت زیادی دارد.
جمع‌بندی
ناخالصی‌ها بخش مهمی از ارزیابی کیفیت مواد مؤثره دارویی هستند.
این ترکیبات می‌توانند از مواد اولیه، واکنش‌های جانبی، فرآیند تولید، حلال‌ها، تجهیزات یا شرایط نگهداری ایجاد شوند.
کنترل مؤثر ناخالصی نیازمند ترکیبی از کنترل فرآیند، روش‌های تحلیلی مناسب، سیستم کیفیت، مستندسازی و فعالیت‌های تحقیق و توسعه است.
برای شرکت‌های داروسازی و خریداران API، شناخت Impurity Profile و روش کنترل آن می‌تواند بخش مهمی از فرآیند ارزیابی یک ماده اولیه دارویی باشد.
سوالات متداول
ناخالصی API چیست؟
ناخالصی API ترکیبی است که جزء اصلی و موردنظر ماده مؤثره نیست و ممکن است در فرآیند تولید، نگهداری یا سایر مراحل ایجاد یا باقی بماند.
مهم‌ترین منابع ناخالصی API چیست؟
مواد اولیه، واکنش‌های جانبی، فرآیند تولید، حلال‌ها، تجهیزات و شرایط نگهداری از منابع احتمالی ناخالصی هستند.
Impurity Profile چیست؟
پروفایل ناخالصی، اطلاعات مربوط به انواع و میزان ناخالصی‌های موجود یا مورد بررسی در یک API است.
آیا HPLC برای بررسی ناخالصی API استفاده می‌شود؟
بله. HPLC یکی از روش‌های مهم تحلیلی برای بررسی خلوص و برخی ناخالصی‌ها در بسیاری از APIهاست.
آیا GC در بررسی ناخالصی API کاربرد دارد؟
بله. بسته به ویژگی API و روش تحلیلی، GC می‌تواند برای بررسی برخی ترکیبات و به‌خصوص برخی حلال‌های باقی‌مانده استفاده شود.
مقاله های ما:
کنترل کیفیت در تولید مواد اولیه دارویی
تحقیق و توسعه در صنعت مواد اولیه دارویی
